Arap Baharı — Ne Oldu?

Arap Baharı, Aralık 2010'da Arap dünyasında başlayan hükümet karşıtı protestolar, ayaklanmalar ve silahlı isyanlar dalgasıdır. Katalizör, Tunuslu bir sokak satıcısı olan Mohamed Bouazizi'nin polis tacizini ve yolsuzluğu protesto etmek için kendini yakmasıydı. Bu eylem, on yıllardır süren otoriter yönetim, siyasi yolsuzluk, yüksek işsizlik (özellikle gençler arasında), ekonomik gerileme ve bölge genelindeki insan hakları ihlallerinin körüklediği yaygın hoşnutsuzluğu ateşledi. Sosyal medya protestoların organize edilmesi ve yayılmasında önemli bir rol oynamış, aktivistlerin devlet kontrolündeki medyayı atlamasına ve çok sayıda insanı harekete geçirmesine olanak sağlamıştır.

Ocak 2011'de Tunus Devlet Başkanı Zeynel Abidin Bin Ali'nin, Şubat 2011'de Mısır Devlet Başkanı Hüsnü Mübarek'in, Ekim 2011'de Libya Devlet Başkanı Muammer Kaddafi'nin ve Şubat 2012'de Yemen Devlet Başkanı Ali Abdullah Salih'in hızla devrilmesi önemli dönüm noktaları olmuştur. Bu ilk başarılar demokratikleşmenin yaygınlaşacağı umutlarını besledi. Ancak sonuçlar dramatik bir şekilde farklılık gösterdi. Tunus 2014 yılında yeni bir anayasa kabul ederek ve serbest seçimler düzenleyerek demokratik bir geçiş sürecine girerken, diğer ülkeler ciddi tepkilerle karşılaştı.

Sonuçları derin ve çoğu zaman trajik oldu. Suriye, Mart 2011'de yaklaşık 14 yıl süren ve yüz binlerce kişinin ölümüne ve milyonlarca kişinin yerinden edilmesine neden olan acımasız bir iç savaşa sürüklendi. Libya da Kaddafi'nin düşüşünden sonra uzun süreli bir iç çatışmaya sürüklendi ve kurumsal parçalanmaya ve kalıcı istikrarsızlığa yol açtı. Yemen'deki ayaklanma, bölgesel müdahalelerle daha da şiddetlenerek yıkıcı bir iç savaşa dönüştü ve dünyanın en kötü insani krizlerinden birini yarattı. Mısır, Muhammed Mursi'nin seçilmesinin ardından 2013 yılında askeri bir darbeye sahne olmuş ve Abdülfettah El Sisi yönetiminde otoriter bir rejimin yeniden kurulmasına yol açmıştır.

Mart 2026 itibariyle Arap Baharı'nın mirası karmaşıktır ve büyük ölçüde otoriterliğe dönüş veya devam eden çatışmalarla karakterize edilmektedir. Bir zamanlar tek demokratik başarı öyküsü olarak kabul edilen Tunus, sivil alanın daralması, siyasi amaçlı davalar ve 2026 sonuna kadar uzatılan olağanüstü hal endişeleri ile Başkan Kais Saied yönetiminde önemli bir demokratik geri dönüş yaşadı. Mısır, Başkan Sisi'nin otoriter yönetimi altında, bazı makroekonomik iyileşmelere rağmen ekonomik zorluklarla ve süregelen insan hakları ihlalleriyle karşı karşıya kalmaya devam etmektedir. Libya, rakip hükümetler ve devam eden yabancı etkisiyle siyasi olarak parçalanmış durumda ve BM, seçimlere yönelik siyasi bir yol haritası üzerinde ilerleme kaydedilmesi çağrısında bulunmaya devam ediyor. Suriye'de Esad rejimi yaklaşık 14 yıl süren iç savaşın ardından Aralık 2024'te düştü ve geçici bir hükümet altında kırılgan bir geçişe yol açtı, ancak ülke 2026'nın başlarında hala istikrarsızlık, mezhepsel gerilimler ve devam eden çatışmalarla karşı karşıya. Yemen'deki iç savaş 2026 yılında da iç çekişmeler, vahim bir insani durum ve çözüme dair çok az belirti ile devam ediyor. Arap Baharı ve sonrasında ölenlerin sayısının 61.000'in üzerinde olduğu, bazı tahminlere göre 140.000'e ulaştığı ve bölge genelinde milyonlarca kişinin yerinden edildiği tahmin edilmektedir.